Nog even over het kwaad! Deel 1
Een inleiding in de weerbarstige problematiek van het kwaad

Verbeeldt u een gezelschap van Nietzsche-aanhangers, verenigd door de droom van een wereld waarin samen met God ook het toonaangevende morele onderscheid tussen goed en kwaad ten grave wordt gedragen, doch plotseling klinkt in dit koor der gelijkgestemden een niet meer voor mogelijk gehouden stem op die de harmonische samenzang ruw verstoort met de als een ontluisterende dissonant ervaren woorden: ‘Toch nog even over het kwaad!’ In deze zich over meerdere semesters uitstrekkende cursus kruipen we in de huid van de vreemdeling met zijn dissonante stem om zo met een open vizier het even weerbarstige als complexe fenomeen van het kwaad tegemoet te treden. In weerwil van alle uiteindelijk ijdel gebleken bevrijdingspogingen heeft het kwaad ons mensen nooit losgelaten, denk bijvoorbeeld aan hedendaagse westerse politici die niet moe worden om Poetin te identificeren met het kwaad, net zoals ze vroeger de Sovjet-Unie afschilderden als ‘het rijk van het kwaad.’ In wezen vertelt de geschiedenis van de filosofie het verhaal van het echec van alle bevrijdingspogingen, getuige de vele grote geesten die met het kwaad de degens hebben gekruist. Deze cursus biedt ruim baan aan de grote denkers die zich onderscheidden door hun moed om het kwaad tot een speerpunt van hun denken te maken. Enkele grote namen die de komende semesters in het brandpunt van onze belangstelling zullen staan zijn bijvoorbeeld Plotinus, Proclus, Augustinus, Leibniz, Kant, Schelling en Arendt. Zij allen bieden een bepaald perspectief op een moeilijk te doorgronden probleem dat nooit een harmonisch samenspel in de vorm van een mooi afgeronde conclusie zal toestaan, maar slechts een klein tipje van zijn geheim zal prijsgeven in de oorspronkelijke pluraliteit der perspectieven.
…
Hoewel Plato in zijn dialogen weliswaar regelmatig verwijst naar het probleem van het kwaad, heeft hij nooit een dialoog geschreven die geheel in het teken van deze problematiek stond. Kijken we naar het werk van Aristoteles dan moet dezelfde con-clusie worden getrokken. De eerste filosofen die een systematische verhandeling over het kwaad schreven moeten worden gezocht in de school der neoplatonisten en daarom staat dit eerste semester dan ook in het teken van de beroemde neoplatoon-se denkers Plotinus (204-270) en Proclus (412-485). In zijn Enneaden (I, 8 (51)) wijdt Plotinus een aparte verhandeling aan het kwaad onder de titel Over wezen en oor-sprong van de kwade dingen, waarin hij de these verdedigt dat de materie moet worden begrepen als het eerste of primaire kwaad. Teneinde inzicht te verwerven in deze problematische identificatie zullen we tijdens de colleges moeten stilstaan bij het materiebegrip van Plotinus. Ook moet worden stilgestaan bij de rol die de ziel speelt in deze verhandeling over het kwaad, want de lagere ziel schept tenslotte de materie.

De belangrijkste uiteenzetting met het kwaad binnen het neoplatonisme is echter Proclus’ De malorum subsistentia (DMS), een werk dat tot in de negentiende eeuw een beslissende rol heeft gespeeld. Cruciaal is hierin de radicale afstand ten opzichte van Plotinus’ these, die volgens Proclus moet uitdraaien op ofwel een dualisme ofwel de identificatie van het Goede met het kwaad. Teneinde aan deze gevaarlijke dwalingen te ontkomen moet een definitieve streep worden gezet door de identificatie van kwaad en materie. Zo zal Proclus onder andere aantonen dat de materie op zichzelf kan bestaan, iets wat voor het kwaad onmogelijk is. Een belangrijke rol in Proclus’ discussie met het werk van Plotinus speelt het onderscheid dat Aristoteles maakt tussen de materie (het substraat) en de privatie (vormberoving): terwijl Proclus dit onderscheid respecteert, verwerpt Plotinus het daarentegen met zijn identificatie van materie en privatie. Net als bij Plotinus wordt ook in de colleges over Proclus ingegaan op de vraag welke rol de ziel en daarmee ook de mens speelt bij het kwaad.



Onderwijsvorm: Hoorcolleges met de mogelijkheid tot het stellen van vragen.

Literatuur: Er worden opzetten en samenvattingen van de colleges aan de cursisten uitgedeeld of gemaild.

Over de docent: Drs. Nico Dieteren verzorgt, na afronding van de studies Nederlandse taal- en letter-kunde en filosofie, al meer dan twintig jaar cursussen filosofie. Zo was hij onder andere van 1996-2020 als docent filosofie werkzaam voor HOVO Nijmegen.

Meer lezen