Inleiding in de wijsgerige ethiek – Deel 4

Inleiding in de wijsgerige ethiek – Deel 4 Een eerste kennismaking met het veelkoppige monster van het nihilisme

De verzuchting ‘we leven nu eenmaal in nihilistische tijden’ ligt tegenwoordig op steeds meer lippen bestorven. Naarstig worden negatieve gebeurtenissen en ontwikkelingen, denk bijvoorbeeld aan oorlogen, racisme en de opwarming van de aarde, toegeschreven aan het nihilisme, als zou het hier gaan om een demonische kracht waaraan wij mensen vrijwel machteloos zijn overgeleverd. In een cursus van meerdere semesters wordt geprobeerd wat meer greep te krijgen op een in zichzelf uiterst grillig en complex fenomeen dat als een ware duivelskunstenaar steeds weer in een nieuwe gedaante aan ons verschijnt. We zullen ons licht opsteken bij filosofen als bijvoorbeeld Friedrich Nietzsche, Martin Heidegger en Emanuele Severino, maar gaan ook te rade bij schrijvers als Ivan Toergenjev, Fjodor Dostojewski, Ernst Jünger en Thomas Mann, die allen hun eigen gevecht met een van de koppen van de Hydra hebben geleverd. De hoop op een afgeronde en geruststellende definitie aan het einde van een lange en soms moeilijke weg zal ijdel blijken te zijn, want het nihilisme blijft bij gebrek aan een ware Hercules telkens weer de kop opsteken en ons voor nieuwe raadsels stellen, zoals onder meer zichtbaar wordt in de studies van hedendaagse filosofen als Wendy Brown en Mehdi Belhaj Kacem.
…
Dit semester staat geheel in het teken van de Duitse denker Martin Heidegger (1889-1976), die na Nietzsche de belangrijkste stem is in de geschiedenis van de wijsgerige reflecties over het nihilisme. Volgens de illustere Duitse denker moet de geschiedenis van de metafysica worden begrepen als een geschiedenis die getekend is door het nihilisme. Kort door de bocht kan worden gezegd dat de metafysica en het nihilisme elkaar de hand reiken in de zijnsvergetelheid. Nihilisme is derhalve niets minder dan zijnsvergetelheid! In een indrukwekkende analyse voert Heidegger ons langs de grootste filosofen die het denken van het Avondland heeft voortgebracht en laat hij zien hoezeer hun werk het stempel van het nihilisme draagt. De hele geschiedenis van het Avondland als de geschiedenis van de metafysica is in de ban van het spook van het nihilisme. De colleges moeten duidelijk maken hoe Heidegger tot zijn radicale stelling is gekomen en waarom meer dan tweeduizend jaar filosofie kan worden samengevat onder het kopje ‘zijnsvergetelheid’. Plotseling verschijnen grote denkers als bijvoorbeeld Plato, Aristoteles, Descartes, Leibniz, Kant, Hegel en Nietzsche in een geheel ander licht. De cursus probeert dit ‘andere licht’ te laten schijnen en zo ook een andere kijk op de filosofie en haar geschiedenis te bieden.

Onderwijsvorm: Hoorcolleges met de mogelijkheid tot het stellen van vragen.

Literatuur: Er worden opzetten en samenvattingen van de colleges aan de cursisten uitgedeeld of gemaild.

Over de docent: Drs. Nico Dieteren verzorgt, na afronding van de studies Nederlandse taal- en letter-kunde en filosofie, al meer dan twintig jaar cursussen filosofie. Zo was hij onder an-dere van 1996-2020 als docent filosofie werkzaam voor HOVO Nijmegen.

Meer lezen