Het gevecht met de Hydra – Deel 5 (slot)
Een eerste kennismaking met het veelkoppige monster van het nihilisme

De verzuchting ‘we leven nu eenmaal in nihilistische tijden’ ligt tegenwoordig op steeds meer lippen bestorven. Naarstig worden negatieve gebeurtenissen en ontwikkelingen, denk bijvoorbeeld aan oorlogen, racisme en de opwarming van de aarde, toegeschreven aan het nihilisme, als zou het hier gaan om een demonische kracht waaraan wij mensen vrijwel machteloos zijn overgeleverd. In een cursus van meerdere semesters wordt geprobeerd wat meer greep te krijgen op een in zichzelf uiterst grillig en complex fenomeen dat als een ware duivelskunstenaar steeds weer in een nieuwe gedaante aan ons verschijnt. We zullen ons licht opsteken bij filosofen als bijvoorbeeld Friedrich Nietzsche, Martin Heidegger en Emanuele Severino, maar gaan ook te rade bij schrijvers als Ivan Toergenjev, Fjodor Dostojewski, Ernst Jünger en Thomas Mann, die allen hun eigen gevecht met een van de koppen van de Hydra hebben geleverd. De hoop op een afgeronde en geruststellende definitie aan het einde van een lange en soms moeilijke weg zal ijdel blijken te zijn, want het nihilisme blijft bij gebrek aan een ware Hercules telkens weer de kop opsteken en ons voor nieuwe raadsels stellen, zoals onder meer zichtbaar wordt in de studies van hedendaagse filosofen als Wendy Brown en Mehdi Belhaj Kacem.
…
Dit (voorlopig) laatste semester over de problematiek van het nihilisme opent met enkele colleges over de beroemde Duitse auteur Thomas Mann (1875-1955), die als kenner van het denken van Nietzsche ook bekend was met het fenomeen van het nihilisme. Onze aandacht gaat in deze cursus met name uit naar de monumentale roman Der Zauberberg, waarin we de pas afgestudeerde ingenieur Hans Castorp volgen bij het bezoek aan zijn neef Joachim Ziemßen, die in een sanatorium in Davos verblijft. Aanvankelijk is Hans van plan niet langer dan maximaal drie weken te blijven, maar eenmaal in het sanatorium aangekomen gaat zijn besef van tijd alras verloren. Mann voert ons mee in een wereld die door de patiënten wordt aangeduid als ‘hierboven’ en zich nadrukkelijk onderscheidt van de alledaagse wereld ‘daarbeneden’ in het dal. De humanist Settembrini, een van de kuurgasten, vergelijkt de wereld van het sanatorium met het homerische schimmenrijk waarin de antieke held Odysseus voor even een blik werd gegund. In zijn ideeënrijke roman – een ware ‘Fundgrube’ voor alle liefhebbers van de wijsbegeerte – breekt Mann een lans voor de burgerlijke cultuur, die een verdedigingslinie moet opwerpen tegen het spook van het nihilisme, wiens dreigende aanwezigheid steeds nadrukkelijker voelbaar wordt in deze roman, die zich afspeelt aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog: ‘de hoge leeftijd van ons verhaal vloeit hieruit voort dat het zich afspeelt vóór een bepaald radicaal keerpunt en een bepaalde grens, die een diepe kloof hebben geslagen in leven en bewustzijn’ (p. 7).

Het tweede deel van de cursus staat in het teken van het werk van de bij zowel het grote publiek als de filosofen onbekende hedendaagse Italiaanse denker Emanuele Severino. In de rijke traditie van de filosofie liggen soms juwelen verborgen die erop wachten te worden uitgegraven en Severino is ongetwijfeld zo’n kostbaar kleinood. Net als zijn beroemde voorganger Heidegger beschouwt ook de Italiaanse filosoof de geschiedenis van de filosofie als de geschiedenis van het nihilisme, doch hun beider analyses kunnen bijna niet verder uit elkaar lopen. Sterker nog, het werk van Severino zou kunnen worden gelezen als één grote afrekening met Heidegger. Voor Severino is Heidegger bij uitstek een exponent van het nihilisme, dat wil zeggen van een denken in termen van worden en tijd. De fundamentele waarheid, die helaas in de traditie van de filosofie verloren is gegaan, is het beslissende inzicht zoals dat wordt gepresenteerd in het beroemde leerdicht van de presocratische denker Parmenides: de absolute scheiding of disjunctie van zijn en niet-zijn. Dit inzicht vormt het kloppend hart van Severino’s werk! Tijdens de colleges gaan we op zoek naar de gevolgen hiervan en wordt onder andere aandacht gevraagd voor de ontologische differentie, die bij Severino een heel andere invulling gaat krijgen dan bij Heidegger. Duidelijk moet echter vooral worden in hoeverre het inzicht van Parmenides kan fungeren als antwoord op het nihilisme en hoe juist het vergeten ervan de weg heeft gebaand voor de nihilistische geschiedenis van de filosofie.



Onderwijsvorm: Hoorcolleges met de mogelijkheid tot het stellen van vragen.

Literatuur: Er worden opzetten en samenvattingen van de colleges aan de cursisten uitgedeeld of gemaild.

Over de docent: Drs. Nico Dieteren verzorgt, na afronding van de studies Nederlandse taal- en letter-kunde en filosofie, al meer dan twintig jaar cursussen filosofie. Zo was hij onder an-dere van 1996-2020 als docent filosofie werkzaam voor HOVO Nijmegen.

Meer lezen